مشکلات استخوان و مفصل فقط به فرسودگی غضروف یا ساییدگی محدود نمی‌شوند. گاهی زاویه، شکل یا راستای استخوان باعث می‌شود فشار به‌طور نامتعادل روی یک مفصل وارد شود. استئوتومی (Osteotomy) جراحی‌ است که با هدف، اصلاح شکل استخوان انجام می‌شود و به کاهش درد و بهبود عملکرد کمک کند.

انجام می‌شود. جراح بخشی از استخوان را برش می‌دهد و آن را در موقعیت مناسب‌تری قرار می‌دهد تا راستای اندام یا عملکرد مفصل اصلاح شود.

جراحی استئوتومی در نواحی مختلفی مانند زانو، لگن، فک و پا کاربرد دارد و در بعضی بیماران می‌تواند نیاز به جراحی تعویض مفصل را به تعویق بیندازد.

استئوتومی چیست؟

واژه Osteotomy به معنای «برش استخوان» است. در جراحی استئوتومی، جراح یک یا چند برش کنترل‌شده در استخوان ایجاد می‌کند و سپس شکل، زاویه یا موقعیت آن را تغییر می‌دهد.

در برخی روش‌ها بخشی از استخوان برداشته می‌شود و در برخی دیگر فضای ایجادشده با پیوند استخوان یا مواد مخصوص پر می‌شود.

هدف همیشه برداشتن استخوان آسیب‌دیده نیست. گاهی استخوان سالم است، اما راستای نامناسب آن فشار بیشتری به یک قسمت از مفصل وارد می‌کند. اصلاح این زاویه می‌تواند بار را به قسمت سالم‌تر منتقل کند.

استئوتومی در چه نواحی از بدن انجام می‌شود؟

استئوتومی یک عمل مشخص برای یک استخوان خاص نیست. بسته به بیماری، سن بیمار و نوع تغییر شکل، می‌توان آن را در قسمت‌های مختلف بدن انجام داد.

استئوتومی زانو

در استئوتومی زانو، استخوان درشت‌نی یا ران برش داده و تنظیم می‌شود تا فشار از بخش آسیب‌دیده زانو برداشته شود.

این جراحی بیشتر برای افرادی کاربرد دارد که آسیب یا آرتروز در آنها عمدتاً در یک قسمت زانو متمرکز شده و هم‌زمان راستای پای آنها نیز نامناسب است.

استئوتومی لگن و استخوان ران

در بعضی بیماران جوان مبتلا به دیسپلازی مفصل ران، جراح می‌تواند حفره لگن را با روش استئوتومی اطراف استابولوم یا PAO تغییر جهت دهد.

هدف، افزایش پوشش سر استخوان ران و حفظ مفصل طبیعی است. گاهی نیز استئوتومی استخوان ران برای اصلاح زاویه یا چرخش آن انجام می‌شود.

استئوتومی فک

این روش می‌تواند روی فک بالا، فک پایین یا هر دو انجام شود.

هدف آن اصلاح مشکلاتی مانند جلو یا عقب بودن فک، اختلال در جویدن، بایت غیرطبیعی یا ناهماهنگی فک‌ها است.

استئوتومی پا و سایر استخوان‌ها

این روش در استخوان‌های پا، پاشنه، انگشتان، آرنج، ستون فقرات و بعضی نواحی دیگر نیز کاربرد دارد. برای مثال، در برخی جراحی‌های انحراف شست پا، استخوان برش داده و در موقعیت جدید تثبیت می‌شود.

دلایل انجام عمل استئوتومی

مهم‌ترین هدف این عمل اصلاح مشکلی است که از شکل یا راستای نامناسب استخوان ناشی می‌شود. پزشک ممکن است این جراحی را برای موارد زیر در نظر بگیرد:

• اصلاح انحراف، زاویه یا چرخش استخوان
• اصلاح پای پرانتزی یا ضربدری در شرایط مناسب
• کاهش فشار واردشده به قسمت آسیب‌دیده یک مفصل
• درمان بعضی بدشکلی‌های مادرزادی یا رشدی
• اصلاح استخوانی که پس از شکستگی در وضعیت نامناسب جوش خورده است؛
• کوتاه یا بلندکردن بعضی استخوان‌ها
• حفظ مفصل طبیعی و به تعویق انداختن تعویض مفصل در بیماران منتخب

در بررسی تغییر شکل‌های استخوانی، پزشک ممکن است مشکلات همراه مانند اگزوستوز یا سایر برجستگی‌ها و ناهنجاری‌های استخوانی را نیز ارزیابی کند. اما نوع جراحی براساس علت اصلی و ساختار درگیر انتخاب می‌شود.

در زانو، بهترین کاربرد شناخته‌شده در بیمارانی است که آرتروز یا آسیب غضروفی آنها عمدتاً در یک بخش مفصل متمرکز است و راستای اندام نیز موجب افزایش فشار روی همان قسمت شده است.

آمادگی لازم قبل از جراحی استئوتومی

آمادگی پیش از عمل به محل جراحی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

• پزشک ابتدا سابقه پزشکی، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی را بررسی می‌کند. ارزیابی توسط متخصص بیهوشی نیز ممکن است قبل از عمل انجام شود. آزمایش‌های احتمالی مورد نیاز عبارت‌اند از:
  • آزمایش خون و ادرار
  • نوار قلب (در صورت نیاز)
  • رادیوگرافی از استخوان یا مفصل
  • سی تی اسکن یا ام آر آی در جراحی‌هایی که به برنامه‌ریزی دقیق‌تری نیاز دارند.

• تصویربرداری در این روش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جراح باید پیش‌از عمل میزان زاویه اصلاح، محل برش و موقعیت نهایی استخوان را مشخص کند.
• در بعضی جراحی‌های لگن حتی از سی تی اسکن سه‌بعدی برای برنامه‌ریزی دقیق استفاده می‌شود.
• بیمار باید تمام داروها و مکمل‌های مصرفی را به پزشک اعلام کند.
• همچنین درباره قطع یا ادامه داروهای رقیق‌کننده خون فقط طبق دستور تیم درمان عمل کند.
• استعمال دخانیات نیز می‌تواند ترمیم استخوان را تحت‌تأثیر قرار دهد و بهتر است قبل از جراحی درباره ترک آن با پزشک مشورت شود.

نحوه جراحی استئوتومی چگونه است؟

جزئیات عمل براساس استخوان مورد نظر متفاوت است، اما مراحل کلی مشابه هستند. ابتدا بیمار تحت بیهوشی عمومی، بی‌حسی نخاعی یا نوع دیگری از بی‌حسی قرار می‌گیرد. سپس جراح به استخوان دسترسی پیدا کرده و محل برش را طبق برنامه قبلی مشخص می‌کند.

در استئوتومی گوه باز، جراح پس از ایجاد برش، استخوان را به‌اندازه محاسبه‌شده باز می‌کند و ممکن است فضای ایجادشده را با پیوند یا ماده مناسب پر کند.

در استئوتومی گوه بسته، بخشی گوه‌ای از استخوان برداشته می‌شود و دو سطح باقی‌مانده به یکدیگر نزدیک می‌شوند.

پس از رسیدن استخوان به راستای مناسب، معمولاً از پلاک، پیچ، پین یا وسایل تثبیت‌کننده دیگر استفاده می‌شود تا استخوان هنگام جوش‌خوردن در موقعیت جدید باقی بماند.

مراقبت‌های بعد از عمل استئوتومی

• دوره نقاهت به محل جراحی، میزان اصلاح استخوان و وضعیت جسمی بیمار بستگی دارد.
• کنترل درد، مراقبت از محل برش، جلوگیری از عفونت و پیروی از دستورهای مربوط به تحمل وزن از اقدامات اولیه هستند.
• فیزیوتراپی بخش مهمی از بهبود است. تمرین‌ها به حفظ دامنه حرکتی، جلوگیری از ضعف عضلات و بازگشت تدریجی عملکرد کمک می‌کنند.
• در برخی انواع استئوتومی، بیمار برای چند هفته از عصا، بریس یا سایر وسایل کمکی استفاده می‌کند.
• در استئوتومی بالای درشت‌نی، دوره فیزیوتراپی حدود ۶ تا ۱۲ هفته و بهبودی کامل‌تر حدود ۳ تا ۶ ماه است. در PAO لگن نیز استفاده از عصا معمولاً ۶ تا ۸ هفته ادامه دارد و بازگشت به ورزش می‌تواند چندین ماه زمان ببرد. این اعداد برای همه بیماران یکسان نیستند.

عوارض استئوتومی چیست و چه افرادی نباید آن را انجام دهند؟

عوارض احتمالی شامل موارد زیر هستند:

• عفونت
• لخته خون
• آسیب به عصب یا رگ‌های خونی
• خشکی مفصل
• دیرجوش‌خوردن یا جوش‌نخوردن استخوان
• باقی‌ماندن یا بازگشت درد
• مشکلات مربوط به وسایل تثبیت‌کننده یا بیهوشی

نمی‌توان یک فهرست ثابت از افرادی ارائه کرد که «نباید» استئوتومی انجام دهند؛ زیرا معیارها به نوع جراحی وابسته‌اند.

برای مثال، استئوتومی زانو بیشتر برای افراد فعال با آسیب محدود به یک قسمت زانو مناسب است و بیماران مبتلا به آرتریت روماتوئید کاندید مناسبی برای آن نیستند.

در عمل لگن نیز وجود آرتروز بسیار پیشرفته می‌تواند احتمال موفقیت جراحی را کاهش دهد. سن، کیفیت استخوان، شدت تخریب مفصل، دامنه حرکت، سلامت عمومی و اهداف بیمار همگی باید در تصمیم نهایی بررسی شوند.

آیا راه رفتن بعد از عمل استئوتومی ممکن است؟

بله، راه رفتن پس از این عمل امکان‌پذیر است؛ اما معمولاً بیمار نمی‌تواند بلافاصله مانند قبل، تمام وزن بدن را روی اندام جراحی‌شده قرار دهد.

در استئوتومی زانو، استخوان برای جوش‌ خوردن به زمان نیاز دارد و ممکن است بیمار در هفته‌های نخست از عصا استفاده کند. زمان تقریبی جوش اولیه استخوان در این روش حدود شش هفته است، اما زمان تحمل کامل وزن باید توسط جراح تعیین شود.

همان‌طور که ذکر شد، در جراحی لگن نیز استفاده از عصا حدود ۶ تا ۸ هفته توصیه می‌شود. فیزیوتراپی معمولاً از مراحل اولیه شروع شده و میزان فشار روی پا به‌تدریج افزایش می‌یابد.

بنابراین پاسخ این پرسش که «چه زمانی می‌توان بعد از جراحی استئوتومی بدون عصا راه رفت؟» برای همه یکسان نیست.

عواملی مانند محل جراحی، تکنیک مورد استفاده، وضعیت جوش‌خوردن استخوان و نتیجه تصویربرداری‌های پیگیری تعیین می‌کنند که چه زمانی می‌توانید وزن کامل روی اندام قرار دهید.