استخوان، بافتی زنده است و برای حفظ ساختار خود به جریان خون کافی نیاز دارد. اگر خونرسانی به بخشی از استخوان کاهش پیدا کند یا متوقف شود، سلولهای استخوانی بهتدریج از بین میروند و بیماری استئونکروز (osteonecrosis) شکل میگیرد. این بیماری میتواند استخوانهای مختلف را درگیر کند، اما سر استخوان ران در مفصل لگن، زانو و شانه از محلهای شایعتر هستند.
استئونکروز ممکن است در مراحل ابتدایی هیچ علامتی ایجاد نکند. با پیشرفت بیماری، استخوان ضعیف میشود و احتمال فروپاشی سطح مفصلی و ایجاد آرتروز افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، تشخیص بیماری قبل از تخریب گسترده استخوان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در مراحل ابتدایی امکان حفظ مفصل بیشتر است.
استئونکروز یا نکروز آوسکولار چیست؟
استئونکروز به مرگ بافت استخوان در نتیجه اختلال در خونرسانی گفته میشود. این بیماری با نامهای نکروز آوسکولار، نکروز آسپتیک و نکروز ایسکمیک استخوان نیز شناخته میشود.
زمانی که خون کافی به استخوان نمیرسد، سلولهای استخوانی از بین میروند و بهمرور شکستگیهای بسیار کوچک در ساختار آن ایجاد میشود. اگر این روند ادامه پیدا کند، استخوان میتواند فرو بریزد و سطح مفصل شکل طبیعی خود را از دست بدهد.
علائم استئونکروز
در ابتدا گفتیم، استئونکروز در مراحل اولیه همیشه علامتی ندارد و بعضی افراد تا زمان پیشرفت آسیب متوجه بیماری نمیشوند.
شایعترین نشانه، درد در استخوان یا مفصل درگیر است. در ابتدا ممکن است درد فقط هنگام واردشدن وزن یا فعالیت ایجاد شود. اما با پیشرفت بیماری، در زمان استراحت نیز ظاهر میشود.
اگر مفصل ران درگیر باشد، درد بیشتر در کشاله ران، باسن یا ران احساس میشود.
در استئونکروز زانو درد ممکن است هنگام ایستادن، راه رفتن یا بالا و پایین رفتن از پلهها بیشتر شود.
محدودیت دامنه حرکت، خشکی مفصل و دشواری در انجام فعالیتهای روزمره نیز ممکن است با پیشرفت بیماری ایجاد شوند.
دلایل ایجاد استئونکروز
عامل اصلی، کاهش یا قطع خونرسانی به استخوان است؛ اما دلایل متعددی میتوانند این اختلال را ایجاد کنند. یکی از مهمترین عوامل، آسیب شدید مانند شکستگی یا دررفتگی مفصل است که به عروق اطراف استخوان صدمه میزند.
مصرف طولانیمدت یا دوز بالای داروهای کورتیکواستروئیدی نیز یکی از عوامل شناختهشده است.
موارد زیر میتوانند خطر بیماری را افزایش دهند:
- مصرف زیاد الکل
- کم خونی سلول داسی شکل
- لوپوس
- سندرم آنتیفسفولیپید
- بیماری گوچر
- برخی درمانهای سرطان
- پیوند اعضا
- HIV
در برخی موارد نیز علت مشخصی پیدا نمیشود که به آن استئونکروز ایدیوپاتیک گفته میشود.
بیشتر بخوانید: عفونت استخوان
تشخیص استئونکروز
پزشک ابتدا درباره محل درد، سابقه آسیب، بیماریهای زمینهای، مصرف کورتون و سایر عوامل خطری که توضیح دادیم، سوال میکند.
سپس مفصل را از نظر حساسیت و محدودیت حرکت بررسی میکند.
برای تایید تشخیص و تعیین میزان آسیب، تصویربرداری اهمیت اصلی را دارد.
رادیوگرافی
رادیوگرافی معمولاً یکی از اولین بررسیهاست. این روش میتواند مراحل پیشرفته را نشان دهد، اما در شروع بیماری ممکن است کاملاً طبیعی باشد. بنابراین طبیعیبودن رادیوگرافی لزوماً بیماری را رد نمیکند.
ام آر آی و سی تی اسکن
ام آر آی حساسترین روش برای تشخیص تغییرات اولیه است و حتی میتواند بیماری را پیشاز ظاهرشدن تغییرات در رادیوگرافی یا گاهی پیشاز شروع علائم نشان دهد.
سی تی اسکن نیز جزئیات ساختاری استخوان و میزان تخریب را نشان میدهد، اما برای تشخیص زودهنگام معمولاً ام آر آی ارزش بیشتری دارد.
بهترین روشهای درمانی استئونکروز
بهترین درمان برای همه بیماران یکسان نیست. پزشک روش درمان را براساس سن، محل درگیری، وسعت آسیب و مهمتر از همه مرحله بیماری انتخاب میکند.
درمان زودهنگام میتواند احتمال حفظ مفصل طبیعی را افزایش دهد.
درمانهای غیرجراحی
داروهای ضدالتهاب میتوانند درد و التهاب را کاهش دهند. کاهش فشار واردشده بر مفصل با عصا یا وسایل کمکی، تغییر فعالیتها و فیزیوتراپی نیز برای حفظ دامنه حرکت و کاهش علائم مفید هستند.
معمولاً این روشها علائم را کنترل میکنند و در اغلب موارد نمیتوانند بهتنهایی روند پیشرفت بیماری را متوقف کنند.
جراحی برای حفظ مفصل
یکی از مهمترین جراحیهای مراحل اولیه، دکمپرشن مرکزی است. جراح با ایجاد کانالهایی در استخوان، فشار داخل آن را کاهش میدهد و شرایط را برای بهبود خونرسانی و ترمیم استخوان فراهم میکند.
گاهی این روش همراه با پیوند استخوان انجام میشود.
استئوتومی و پیوند استخوان نیز در بیماران منتخب کاربرد دارند.
تعویض مفصل
اگر بیماری پیشرفت کرده و سطح مفصل فرو ریخته باشد، روشهای حفظ مفصل ممکن است کافی نباشند.
در این شرایط، تعویض کامل مفصل میتواند درد را کاهش دهد و عملکرد حرکتی را بهبود بخشد. این گزینه در موارد پیشرفته استئونکروز لگن یا استئونکروز زانو مطرح میشود.
انواع استئونکروز
استئونکروز را میتوان براساس علت ایجاد آن به چند گروه تقسیم کرد.
- استئونکروز تروماتیک پس از آسیبهایی مانند شکستگی یا دررفتگی ایجاد میشود که خونرسانی استخوان را مختل میکنند.
- استئونکروز غیرتروماتیک یا آتروماتیک بدون آسیب مستقیم ایجاد میشود و میتواند با مصرف کورتیکواستروئید، مصرف زیاد الکل یا برخی بیماریهای زمینهای ارتباط داشته باشد.
- اگر هیچ علت مشخصی پیدا نشود، بیماری در گروه ایدیوپاتیک قرار میگیرد.
از نظر محل درگیری نیز انواع مختلفی وجود دارند. سر استخوان ران یکی از شایعترین محلهاست، اما زانو، سر استخوان بازو در شانه، مچ پا، دست و پا نیز ممکن است درگیر شوند.
نوع دیگر با شرایط متفاوت، استئونکروز فک است که ممکن است در ارتباط با برخی داروهای موثر بر استخوان ایجاد شود.
شناخت نوع، محل و مرحله نکروز آوسکولار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همین عوامل مشخص میکنند که درمان محافظهکارانه، جراحی حفظ مفصل یا تعویض مفصل انتخاب مناسبتری است.
0 Comments